Tardyferon-Fol®: skład i postać leku
Jedna tabletka powlekana zawiera 80 mg jonów żelaza (II) w postaci siarczanu żelaza oraz 0,35 mg kwasu foliowego. To preparat o przedłużonym uwalnianiu: jony żelaza wydzielają się stopniowo, dzięki czemu unika się wysokich stężeń początkowych.
Spowolnione uwalnianie ma dwa praktyczne następstwa. Pierwsze to mniej działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego, a więc łatwiejsze stosowanie. Drugie jest subtelniejsze: żelazo zdąża dotrzeć do dalszych odcinków jelita, które również potrafią je wchłaniać w drodze adaptacji, podczas gdy przy wysyceniu organizmu żelazem wchłanianie ogranicza się w praktyce do górnych odcinków.
Jak działa Tardyferon-Fol®
Żelazo jest w organizmie potrzebne przede wszystkim do tworzenia hemoglobiny, a kwas foliowy do podziałów komórkowych i prawidłowego dojrzewania krwinek czerwonych; w ciąży zapotrzebowanie na obie substancje rośnie i właśnie na tę sytuację lek jest przeznaczony. Postać o przedłużonym uwalnianiu nie jest tu szczegółem marketingowym, lecz sposobem pogodzenia dwóch rzeczy: wystarczającej dawki żelaza i tolerancji żołądka na nią.
Trzeba rozumieć granice działania. Hiposyderemia związana ze stanami zapalnymi nie odpowiada na leczenie żelazem, dlatego preparaty żelaza w miarę możliwości łączy się z leczeniem przyczyny niedoboru. Mówiąc prościej, jeśli niedokrwistość nie wynika z braku żelaza, dodanie żelaza problemu nie rozwiąże.
Wskazania do stosowania
Wskazanie jest jedno i bardzo konkretne: zapobieganie i leczenie niedoborów żelaza oraz kwasu foliowego u kobiet w ciąży. To nie jest uniwersalny środek na niedokrwistość ani witamina na ogólne wzmocnienie.
Z wąskości wskazania wynika też zestaw przeciwwskazań: leku nie stosuje się we wszystkich niedokrwistościach z przyczyn innych niż niedobór żelaza, przy akumulacji żelaza w organizmie — hemochromatozie, przewlekłej hemolizie, częstych transfuzjach — oraz przy problemach z wbudowywaniem żelaza, takich jak anemia syderoachrestyczna, anemia po zatruciu ołowiem, talasemia i porfiria skórna późna. Przeciwwskazaniami są również potwierdzona nietolerancja żelaza, na przykład przy ciężkich zmianach zapalnych przewodu pokarmowego, ciężkie zaburzenia czynności wątroby i nerek, stosowanie w praktyce pediatrycznej oraz nadwrażliwość na składniki preparatu.
Sposób stosowania i dawkowanie
Schemat jest prosty: jedna tabletka codziennie albo co drugi dzień, w drugim i trzecim trymestrze ciąży, czyli mniej więcej od czwartego miesiąca. Tabletki nie należy ssać, żuć ani trzymać w ustach, tylko połknąć w całości, popijając wodą. Przyjmuje się ją przed posiłkiem lub w czasie posiłku, zależnie od tego, jak reaguje żołądek.
Zasada „nie trzymać w ustach” nie jest przypadkowa: przy żuciu lub ssaniu możliwe są przebarwienia zębów i owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej, a u osób starszych i pacjentów z zaburzeniami połykania błędne podanie prowadziło do uszkodzenia przełyku. Osobno warto pamiętać o jedzeniu i napojach: wchłanianie żelaza znacznie ograniczają kwas fitynowy pełnoziarnistych produktów zbożowych, polifenole kawy, herbaty i czerwonego wina, wapń z nabiału oraz niektóre białka, na przykład jaja. Z takimi produktami zachowuje się odstęp co najmniej 2 godzin. Duża zawartość składników roślinnych, fosforanów i taniny wchłanianie ogranicza, natomiast ryby i pokarmy bogate w kwas askorbowy oraz kwasy owocowe działają odwrotnie.
| Sytuacja | Co robić |
|---|---|
| Dawka | 1 tabletka codziennie albo co drugi dzień |
| Okres ciąży | drugi i trzeci trymestr, mniej więcej od 4. miesiąca |
| Sposób przyjęcia | połknąć w całości, popijając wodą, przed posiłkiem lub w czasie posiłku |
| Kawa, herbata, czerwone wino, nabiał, jaja, produkty pełnoziarniste | odstęp co najmniej 2 godzin |
| Ryby, produkty z witaminą C i kwasami owocowymi | poprawiają wchłanianie żelaza |
| Opóźnione opróżnianie żołądka, zwężenie odźwiernika, uchyłkowatość | lepsze są płynne postaci żelaza niż tabletki |
Przeciwwskazania
Poza wymienionymi wyżej stanami związanymi z gospodarką żelazem osobnej uwagi wymaga praktyka pediatryczna: lek nie jest w niej stosowany. Powodem jest nie tylko dawka, ale i toksyczność żelaza dla dzieci — więcej o tym w części o przedawkowaniu.
Ostrożności wymagają także czynne stany zapalne przewodu pokarmowego: zapalenie błony śluzowej żołądka, owrzodzenie żołądka i dwunastnicy, choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Przy opóźnionym opróżnianiu żołądka, zwężeniu odźwiernika i stwierdzonej uchyłkowatości przewodu pokarmowego lepiej sprawdzają się postaci płynne niż stałe.
Ostrzeżenia specjalne i środki ostrożności
Jest pewna właściwość, o której warto wiedzieć zawczasu: lek zabarwia stolec na ciemno, przez co przypomina on stolec smolisty. Samo w sobie jest to nieszkodliwe, ale wprowadza zamieszanie w diagnostyce. Test benzydynowy i podobne badania na krew utajoną w kale mogą dać wynik fałszywie dodatni, dlatego na 3 dni przed planowanym badaniem preparat się odstawia.
Pozostałe ostrzeżenia dotyczą trawienia i prawidłowego przyjmowania. Przy czynnym stanie zapalnym żołądka lub jelit żelazo podaje się ostrożnie, a przy zaburzonym opróżnianiu żołądka wybiera postać płynną. Na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn lek nie wpływa. I wreszcie podstawowa zasada bezpieczeństwa domowej apteczki: opakowanie przechowuje się tam, gdzie dzieci go nie dosięgną.
Interakcje z innymi lekami
Podstawowy mechanizm interakcji żelaza jest mechaniczny: z szeregiem leków tworzy ono słabo rozpuszczalne kompleksy i wtedy gorzej wchłaniają się oba preparaty. Dzieje się tak z bisfosfonianami, tetracyklinami i ich pochodnymi, fluorochinolonami, pochodnymi dopy — metylodopą, lewodopą i karbidopą — penicylaminą i związkami złota, hormonami tarczycy łącznie z tyroksyną, a także z lekami zobojętniającymi zawierającymi wapń, glin lub magnez oraz z suplementami wapnia i cynku. We wszystkich tych przypadkach przyjmowanie rozdziela się odstępem co najmniej 2 godzin, a dla kolestyraminy co najmniej 4 godzin.
Są też inne sytuacje. Preparatów żelaza we wstrzyknięciach nie łączy się z tabletkami: opisano omdlenie, a nawet wstrząs z powodu szybkiego uwolnienia żelaza i wysycenia nim transferyny. Salicylany, fenylobutazon i oksyfenbutazon razem z żelazem silniej drażnią błonę śluzową żołądka i jelit, dlatego przyjmuje się je co najmniej 3-4 godziny po żelazie. Chloramfenikol może opóźnić wystąpienie działania leczniczego żelaza. Odrębna grupa interakcji wiąże się z kwasem foliowym: leki przeciwdrgawkowe — fenobarbital, fenytoina, fosfenytoina, prymidon — same prowadzą do niedoborów folianów, ale przyjmowanie kwasu foliowego razem z nimi może obniżyć ich stężenie w surowicy i osłabić ochronę przed napadami. Metotreksat i sulfasalazyna jako antagoniści kwasu foliowego obniżają jego stężenie, a sulfonamidy i barbiturany utrudniają jego wchłanianie.
| Lek | Minimalny odstęp |
|---|---|
| Bisfosfoniany, tetracykliny, fluorochinolony | 2 godziny |
| Metylodopa, lewodopa, karbidopa | 2 godziny |
| Penicylamina, związki złota | 2 godziny |
| Tyroksyna i inne hormony tarczycy | 2 godziny |
| Leki zobojętniające z wapniem, glinem, magnezem; wapń i cynk | 2 godziny |
| Kolestyramina | 4 godziny |
| Salicylany, fenylobutazon, oksyfenbutazon | 3-4 godziny po przyjęciu żelaza |
Ciąża i karmienie piersią
Kontrolowanych badań nad połączeniem substancji czynnych preparatu z kwasem foliowym w dawce przekraczającej zalecaną dawkę dzienną nie prowadzono ani na zwierzętach, ani u kobiet ciężarnych. Dlatego lek podaje się wyłącznie pod warunkiem, że spodziewana korzyść z leczenia przewyższa możliwe ryzyko dla płodu.
Nie ustalono, ile żelaza i kwasu foliowego z preparatu przenika do mleka kobiecego, ani czy u dzieci karmionych piersią przez matki przyjmujące ten lek mogą wystąpić działania niepożądane. Zarówno w ciąży, jak i podczas karmienia lek przyjmuje się z przepisu lekarza — przy czym samo wskazanie dotyczy właśnie ciąży.
Działania niepożądane
Najczęściej występują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: zaparcia, biegunka, rozdęcie brzucha, ból brzucha, odbarwione stolce i nudności. Niezbyt często pojawiają się nietypowe stolce, niestrawność, wymioty, zapalenie żołądka, a także świąd, wysypka i rumień; niezbyt często opisano obrzęk krtani. Nadwrażliwość i pokrzywka występują z nieznaną częstością.
| Grupa | Objawy |
|---|---|
| Często | zaparcia, biegunka, rozdęcie brzucha, ból brzucha, odbarwione stolce, nudności |
| Niezbyt często | nietypowe stolce, niestrawność, wymioty, zapalenie żołądka, świąd, wysypka, rumień, obrzęk krtani |
| Częstość nieznana | nadwrażliwość, pokrzywka; przebarwienia zębów i owrzodzenia jamy ustnej przy nieprawidłowym podaniu |
| Przy błędnym podaniu u osób starszych i z zaburzeniami połykania | uszkodzenia przełyku i martwica oskrzeli |
| Ze strony kwasu foliowego | bardzo rzadko reakcje anafilaktyczne z pokrzywką i obrzękiem naczynioruchowym, skórne reakcje alergiczne, możliwe zaburzenia żołądkowo-jelitowe |
Przedawkowanie
Przypadkowe przyjęcie dużej dawki — 2 g siarczanu żelaza (II) — może doprowadzić do potencjalnie śmiertelnego zatrucia, a u dzieci dawka toksyczna jest znacznie niższa: u małych dzieci niebezpieczna bywa już dawka całkowita około 0,5 g, a 1 g może być śmiertelny. Pierwsze objawy ostrego przedawkowania pojawiają się po około 1,5-2 godzinach jako krwotoczne zapalenie żołądkowo-jelitowe: nudności, gwałtowne wymioty, silne bóle brzucha i biegunka, po czym po krótkiej przerwie dochodzą tachykardia, niedociśnienie, duszność i sinica. W ciężkich przypadkach, czasem po pozornej poprawie trwającej 24-48 godzin, przedostanie się dużych ilości żelaza do krwi powoduje skurcze, porażenie, toksyczne zapalenie wątroby, uszkodzenie nerek, kwasicę metaboliczną z oddechem Cheyne'a-Stokesa, obrzęk płuc, zapaść naczyniową, śpiączkę i zgon.
W zatruciu lekkim i umiarkowanym wywołuje się wymioty i w razie potrzeby w pierwszych godzinach płucze żołądek 1% roztworem wodorowęglanu sodu, pamiętając o ryzyku perforacji, gdy ściana żołądka jest już uszkodzona. Surowe jajka i mleko wiążą jony żelaza i zmniejszają jego wchłanianie. W ciężkich przypadkach swoistym antidotum jest deferoksamina, czynnik chelatujący żelazo, podawana doustnie lub pozajelitowo — zwłaszcza gdy stężenie żelaza w osoczu przekracza całkowitą zdolność wiązania żelaza.
Jak uzyskać receptę na Tardyferon-Fol® online
Tardyferon-Fol® wydawany jest na receptę, a e-receptę wystawia lekarz po ocenie stanu pacjentki. W serwisie e-zdrowie.com wypełnia się ankietę: dane pacjentki, tydzień ciąży, wyniki badania krwi i parametrów gospodarki żelazem, choroby współistniejące oraz wszystkie przyjmowane leki i suplementy. Szczególnie ważne jest podanie preparatów tarczycy, antybiotyków, leków zobojętniających i suplementów wapnia — z nimi przyjmowanie żelaza trzeba rozdzielić w czasie.
Lekarz analizuje ankietę i podejmuje decyzję; przy braku danych zadaje pytania uzupełniające albo proponuje wizytę stacjonarną. Po wystawieniu czterocyfrowy kod przychodzi SMS-em i na e-mail, a z nim i numerem PESEL tabletki wyda każda polska apteka. Przed planowanym badaniem kału na krew utajoną warto uprzedzić lekarza o przyjmowaniu preparatu: odstawia się go na 3 dni, inaczej wynik może być fałszywie dodatni.
